Tıbbi entomoloji ile halk sağlığı alanları, yaklaşık yüz yıldır sivrisineklerin beslenme alışkanlıklarını kesin bir cinsiyet temelli farklılık üzerinden tanımlamaktadır. Bu köklü inanışa göre sadece dişi sivrisinekler; yumurta gelişimi için elzem olan protein ve yağları temin etmek amacıyla omurgalı canlılardan kan emmekte, erkek sivrisinekler ise yaşam enerjilerini yalnızca bitki özleri ve şekerli sıvılardan almaktadır.
Fakat Pennsylvania Eyalet Üniversitesi bünyesinde çalışmalar yürüten Dr. Jason Rasgon ve ekibinin 2024 ile 2025 yıllarında paylaştığı veriler, bu biyolojik tabuyu temelinden sarsmış durumdadır. Gerçekleştirilen tetkikler; belirli çevresel stres koşullarında erkek sivrisineklerin de kan emme eylemi gerçekleştirebildiğini, bu sıvıyı sindirebildiğini ve hatta hastalık yayma kapasitesine sahip olduğunu bilimsel verilerle ortaya koymuştur. Bu detaylı inceleme; erkek sivrisineklerde gözlemlenen kan emme fenomeninin biyolojik altyapısını, doğadaki tetikleyicilerini ve dünya genelindeki vektör mücadele yöntemleri üzerindeki muhtemel tesirlerini teknik bir bakış açısıyla ele almaktadır.
Sivrisineklerde Beslenme Davranışının Evrimsel ve Tarihsel Kökenleri
Sivrisineklerin (Diptera: Culicidae) gelişim sürecinde kan emme yetisinin belirmesi, Mezozoik Çağ’a dek uzanan komplike bir uyum sürecinin sonucudur. Klasik evrimsel yaklaşımlar, kan emme davranışının dişi bireylerin üreme verimliliğini artırmak adına ortaya çıktığını ve erkeklerin bu gelişimsel zorunluluğun dışında kaldığını kabul etmekteydi. Lakin fosil kayıtları ve bazı ilkel çift kanatlı türler üzerindeki gözlemler, geçmiş dönemlerde her iki cinsiyetin de benzer ağız mekanizmalarına sahip olabileceğine dair işaretler sunmaktadır. Günümüz sivrisinek türlerinde izlenen beslenme farklılaşması; muhtemelen kaynak rekabetini minimize etmek ve çoğalma başarısını en üst seviyeye çıkarmak için geliştirilmiş bir uzmanlaşma biçimidir.
Geçmişten günümüze tıp camiası; sıtma, sarıhumma, dang ateşi ve Batı Nil virüsü gibi enfeksiyonların yayılımından sadece dişileri sorumlu tutmuştur. Bu yaklaşım; vektör kontrol programlarının (mesela ilaçlama faaliyetleri veya genetik müdahaleler) neredeyse tamamının dişi popülasyonuna odaklanmasına veya dişileri azaltmak için “zararsız” olduğu düşünülen erkeklerin doğaya salınmasına sebep olmuştur. Rasgon’un elde ettiği bulgular, bu stratejik kabullerin mutlak olmadığını ve erkeklerin de özel durumlarda insan ve hayvan konakçılarla direkt fiziksel temas kurabildiğini kanıtlamaktadır.
Jason Rasgon Laboratuvarında Serendipiti ve Bilimsel Metodoloji
Bilim dünyasında “serendipiti” (rastlantısal keşif) olarak nitelendirilen olay, Rasgon’un yürüttüğü çalışmada merkezi bir rol oynamıştır. Penn State Millennium Sciences Complex içerisindeki böcek üretim merkezinde yapılan rutin bir beslenme deneyi esnasında bir araştırmacı, yapay besleme düzeneklerine tutunmuş ve kanla şişmiş erkek sivrisinekleri fark etmiştir. Bu saptama, daha evvel 2016 senesinde Nikbakhtzadeh ve meslektaşları tarafından yayımlanan ve kanın erkek sivrisinekler için yüksek düzeyde zehirli olduğunu öne süren makalelerle ters düşmektedir.
Rasgon ve çalışma grubu, bu durumun nedenlerini anlamak için Culex tarsalis ve Aedes aegypti türleri üzerinde yoğun mesai harcamıştır. Yapılan ilk hayatta kalma testleri; kan emen erkeklerin —bilinenin aksine— yaşamını yitirmediğini, hatta sadece şekerle beslenen grupla benzer sürelerde hayatta kaldığını ortaya koymuştur. Bu sonuçlar; erkek sivrisineklerin sindirim yollarında kanı tolere edebilecek ya da parçalayabilecek fizyolojik düzeneklerin (enzim faaliyetleri gibi) hâlihazırda var olduğunu doğrulamaktadır.
| Tür | Beslenme Şekli | Örneklem (N) | Ortalama Yaşam Süresi (Gün) |
| Culex tarsalis | Şeker (Kontrol) | 10 | 13.5 ± 1.2 |
| Culex tarsalis | Kan (Ad Libitum) | 7 | 15.2 ± 1.8 |
| Aedes aegypti | Dehidre + Kan | 44 | 14.8 ± 2.1 |
Dehidrasyon Teorisi: Susuzluğun Hematofajik Tetikleyici Rolü
Araştırmanın en dikkat çekici noktası, erkekleri kan emmeye yönelten asıl faktörün gıda alımı değil, vücut sıvı dengesini (homeostaz) koruma içgüdüsü olduğunun anlaşılmasıdır. Sivrisinekler, vücut yüzey alanlarının hacimlerine göre geniş olması sebebiyle sıvı kaybına (dehidrasyona) karşı oldukça dirençsizdir. Rasgon’un deneylerinde; nem oranının yüksek olduğu (%80 RH) ortamlarda tutulan erkeklerin kan kaynağına yönelmediği, ancak nem azaldığında ve şekerli su imkânları kısıtlandığında kan emme arzusunun şiddetli bir biçimde arttığı saptanmıştır.
Bu durum, sivrisineklerin “su bulma” yöntemlerinin bir parçası olarak görülmektedir. Dişilerde sıvı kaybının kan emme periyodunu sıklaştırdığı zaten bilinen bir gerçekti; fakat erkeklerin de bu fizyolojik tepkiyi sergilemesi, türün hayatta kalma stratejilerinin ne denli esnek olduğunu ortaya koymaktadır. Bilimsel teoriler; kanın %80-90 gibi büyük bir kısmının sudan oluşması dolayısıyla, kurak zamanlarda sivrisinekler için bir “sıvı deposu” vazifesi gördüğünü savunmaktadır.
Ir93a Geni ve Nem Algılama Mekanizması
Sıvı kaybının tetiklediği bu eylemin moleküler kökenleri, CRISPR-Cas9 genetik düzenleme tekniğiyle mercek altına alınmıştır. Sivrisineklerin anten kısımlarında yer alan iyonotropik reseptörlerden Ir93a proteini, ortamdaki nemin sezilmesinde hayati bir görev üstlenmektedir.
Rasgon ve ekibi, bu geni devre dışı bıraktıkları mutant erkek sivrisineklerin, aşırı sıvı kaybına uğrasalar dahi kan emme refleksi göstermediklerini gözlemlemiştir. Bu veri; erkeklerdeki kan emme eyleminin tesadüfi bir durum olmadığını, sinir sistemi tarafından kontrol edilen ve nem algısıyla direkt bağlantılı olan aktif bir davranış olduğunu netleştirmiştir.
Anatomik Kısıtlamalar ve Konakçıyla Fiziksel Etkileşim
Erkek sivrisineklerin ağız yapıları (proboscis), evrimsel süreçte bitki dokularından nektar çekmek üzere şekillenmiştir. Dişilerde bulunan ve cildi cerrah titizliğiyle kesebilen tırtıklı yapılar ile güçlü çene aparatları erkeklerde işlevini yitirmiştir. Söz konusu anatomik farklılık, erkeklerin sağlıklı bir insan cildini delip kan damarlarına ulaşmasını normal şartlarda neredeyse imkânsız hâle getirmektedir.
Buna karşın laboratuvar koşullarında yapılan “canlı konakçı” testleri, bu engelin aşılabileceğini kanıtlamıştır. Dr. Rasgon; dehidre olmuş erkeklerin bulunduğu bir ortama elini uzattığında, böceklerin deri üzerinde “probing” (delme amaçlı denemeler) yaptığını rapor etmiştir. Daha da çarpıcısı; Rasgon’un kedisi Jiji tarafından çizilen ve hafif yaralı olan bir deri bölgesine temas eden erkek sivrisineklerin, bu açıklıktan faydalanarak kolayca kan emebildikleri saptanmıştır.
İmmünolojik Reaksiyon ve Tükürük Kompozisyonu
Erkek sivrisineklerin bir ısırma teşebbüsü sırasında deriyi —yüzeysel kalsa bile— delmeyi başardığı ve bu durumun canlıda tipik bir kaşıntı ile kızarıklığa yol açtığı görülmüştür. Bu durum, erkek sivrisineklerin tükürük bezlerinde de konakçının bağışıklık sistemini harekete geçiren proteinlerin mevcut olduğunu göstermektedir. Dişi tükürüğü; kanın pıhtılaşmasını önleyen, damarları genişleten ve bağışıklığı baskılayan karmaşık bir yapıdayken erkek tükürüğü daha sade bir içeriğe sahiptir ancak yine de hastalık bulaşımı için uygun bir zemin oluşturabilir.
Viroloji ve Epidemiyoloji: Erkeklerin Patojen Taşıma Yetkinliği
Erkek sivrisineklerin kan emebiliyor olmasının toplum sağlığı açısından en riskli tarafı, hastalık taşıma kapasitesidir. Rasgon laboratuvarı, Culex tarsalis erkeklerine kontrollü ortamda Batı Nil Virüsü (WNV) aktarmış ve virüsün böcek içindeki yayılımını takip etmiştir. Elde edilen bulgular, tıbbi entomoloji alanındaki pek çok kabulü değiştirecek güçtedir:
- Viral Replikasyon: WNV, erkek sivrisineklerin sindirim sisteminde ve karın bölgesinde verimli bir şekilde çoğalabilmektedir.
- Viral Titreler: Enfekte olan erkeklerdeki virüs yoğunluğu, bulaşma için gereken limitleri aşarak dişi sivrisineklerle benzer seviyelere çıkmaktadır.
- Oral Bulaşma: Araştırmalar, erkek sivrisineklerin virüsü tükürükleri yoluyla dış ortama bırakabildiklerini ispatlamıştır.
| Parametre | Erkek Sivrisinek (WNV+) | Dişi Sivrisinek (WNV+) |
| Enfeksiyon Oranı (7. gün) | %85 – %90 | %92 – %95 |
| Ortalama Viral Titre | 6.8 ± 0.5 | 7.2 ± 0.3 |
| Tükürükte Virüs Tespiti | Pozitif | Pozitif |
Bu sonuçlar erkeklerin sadece virüsü taşıyan pasif araçlar olmadığını, virüsün gelişimini tamamlayabildiği biyolojik bir vektör olma yetisi taşıdığını göstermektedir.
Saha Çalışmaları: Teksas ve İspanya’dan Doğal Kanıtlar
Laboratuvar verilerinin doğal hayattaki izini süren bilim insanları; ABD’nin Teksas eyaleti ile İspanya’nın Mallorca Adası’ndan yabani erkek sivrisinek örnekleri derlemiştir. Bu bölgelerden elde edilen erkek sivrisineklerin mide içerikleri, gelişmiş DNA barcoding ve sekanslama teknikleriyle tetkik edilmiştir. Yapılan analizler, erkeklerin doğal habitatlarında da kan emdiklerini kesin olarak kanıtlamıştır:
- Omurgalı DNA’sı: Teksas bölgesinden alınan erkek Culex quinquefasciatus bireylerinin sindirim sistemlerinde insan ve köpek genetiğine rastlanmıştır.
- Coğrafi Yayılım: İspanya’dan alınan örneklerde de benzer şekilde kan kaynaklı veriler bulunmuştur; bu da davranışın sadece tek bir bölgeye mahsus olmadığını doğrulamaktadır.
- Çevresel İlişki: Kan emmiş yabani erkeklerin ekseriyetinin, düşük nem ve yüksek ısı karakteristiği taşıyan dönemlerde yakalandığı fark edilmiştir.
Vektör Kontrolü Üzerindeki Stratejik Etkiler
Erkek sivrisineklerin kan emme potansiyeli; yüksek bütçeli biyolojik ve genetik mücadele stratejileri için ciddi bir risk değerlendirmesi gerekliliğini ortaya çıkarmaktadır. Güncel vektör mücadelesi; genellikle popülasyonu bitirmek ya da virüs direncini yaymak amacıyla doğaya milyonlarca erkek sivrisinek salınması metoduna dayanmaktadır.
Kısır Böcek Tekniği (SIT) ve Güvenlik Marjları
Kısır Böcek Tekniği (SIT), erkek sivrisineklerin radyasyonla kısırlaştırılıp yabani dişilerle çiftleşmesi için serbest bırakılması esasına dayanır. Bu metodun en kuvvetli tarafı, erkeklerin “ısırmadığı” için toplum sağlığına bir zarar vermeyeceği düşüncesiydi. Fakat Rasgon’un keşifleri; özellikle kurak iklimlerde veya su sıkıntısı çeken şehirlerde, doğaya bırakılan milyonlarca erkeğin insanları ısırmaya başlayabileceği ve hastalık yayabileceği riskini ortaya koymaktadır.
Wolbachia ve Patojen Artışı (Enhancement) Riski
Bazı mücadele programları, sivrisineklere Wolbachia bakterisi enjekte ederek virüs bulaşını kesmeyi hedefler. Ancak Dr. Rasgon’un geçmiş çalışmaları, Wolbachia’nın her zaman engelleyici olmadığını, Culex tarsalis türünde WNV bulaş oranlarını yükseltebildiğini göstermiştir. Eğer doğaya salınan Wolbachia’lı erkekler kan emme eğilimine girerse bu durum, planlananın aksine bir epidemiyi tetikleyebilir.
| Yöntem | Temel Varsayım | Rasgon Bulgusu Sonrası Risk |
| Standart SIT | Erkekler ısırmaz ve virüs taşımaz. | Dehidre erkekler ısırabilir ve vektör olabilir. |
| Wolbachia (IIT) | Virüs yayılımını her zaman engeller. | WNV gibi bazı virüslerde enfeksiyonu artırabilir. |
| Genetik Sürücü | Popülasyonu güvenle çökertir. | Erkeklerin biyolojik etkisi yeniden değerlendirilmelidir. |
İklim Değişikliği ve Antropojenik Etkiler
Küresel iklim krizi, dünya genelinde kuraklık süreçlerinin sıklığını ve dozunu artırmaktadır. “Dehidrasyon kaynaklı kan emme” teorisi çerçevesinde bu durum, erkek sivrisineklerin daha sık kan emme eğilimi göstereceği manasına gelmektedir. Kentsel ısı adaları ve su kaynaklarının azalması; erkek sivrisinekleri hayatta kalabilmek için insan yerleşimlerine ve hayvan konakçılara daha çok yaklaştıracaktır.
Ayrıca sivrisineklerin vücut suyunu dengelemek için kan emmesi, onların ömürlerini uzatarak kurak dönemlerde neslin tamamen tükenmesini önlemektedir. Bu “direnç köprüsü”, yağışlar yeniden başladığında popülasyonun çok daha şiddetli bir şekilde geri dönmesine (rebound) olanak tanımaktadır.
Gelecek Perspektifi ve Araştırma Ajandası
Erkek sivrisineklerin kan emebildiğinin keşfi, tıbbi entomoloji için bir nihayet değil, taze bir araştırma sahasının başlangıcıdır. Rasgon ve grubu, ilerleyen yıllarda bu davranışın ne kadar geniş bir alana yayıldığını anlamak için daha kapsamlı saha araştırmaları planlamaktadır. Gelecekteki araştırma hedefleri şunları kapsamalıdır:
- Diğer Patojenler: Erkeklerin sıtma mikrobu (Plasmodium) veya Zika ve dang virüsleri üzerindeki taşıyıcılık yetenekleri incelenmelidir.
- Tükürük Proteomi: Erkek tükürüğünün biyokimyasal haritası çıkarılarak konakçının savunma sistemi üzerindeki etkileri netleştirilmelidir.
- Kontrol Teknolojilerinin Revizyonu: SIT ve IIT projelerinde salım yapılacak bölgelerin nem ve sıvı kaybı risk haritaları oluşturulmalı, stratejiler bu verilere göre güncellenmelidir.
Sonuç
Erkek sivrisineklerin kan emme kapasitesine dair sunulan bu kanıtlar, biyoloji biliminin değişken doğasını ve yerleşik inanışların bile yeni verilerle sarsılabileceğini kanıtlamaktadır. Pennsylvania Eyalet Üniversitesi öncülüğünde yürütülen bu çalışmalar, erkek sivrisineklerin “zararsız şeker tüketicileri” olduğu şeklindeki basit algıyı kırmış; yerine çevresel baskılara karşı gelişmiş uyum yetenekleri gösteren potansiyel vektörleri yerleştirmiştir. Bu saptama; özellikle iklim değişikliğinin tetiklediği kuraklık koşullarında, enfeksiyon döngülerinin tahmin edilenden daha karmaşık olabileceğini göstermektedir. Sağlık otoriteleri ve biyoteknoloji kuruluşları; sivrisinek mücadelesi ve hastalık önleme planlarını, bu yeni “erkek odaklı” tehditleri de içerecek şekilde yeniden yapılandırmak durumundadır.
