Kafein ve Beyin Sağlığı Arasındaki Bağlantı
Kafein, dünyada en çok tüketilen uyarıcı maddelerden biridir. Kahve ve çay başta olmak üzere birçok içecekte bulunur. Son yıllarda yapılan bilimsel çalışmalar, kafeinin sadece enerji vermekle kalmayıp beyin sağlığı üzerinde de etkili olabileceğini göstermektedir.
JAMA’da yayımlanan ve 130.000’den fazla sağlık çalışanını kapsayan geniş bir araştırma, orta düzeyde kafein tüketen kişilerde demans riskinin daha düşük olabileceğini ortaya koymuştur. Ayrıca bu kişilerde bilişsel gerilemenin (hafıza ve düşünme becerilerindeki azalma) daha yavaş ilerlediği gözlenmiştir.
Araştırma Nasıl Yapıldı?
Çalışma, Nurses’ Health Study ve Health Professionals Follow-up Study adlı iki büyük ve uzun süreli araştırmanın verilerini kullanmıştır. Katılımcılar yaklaşık 43 yıl boyunca takip edilmiştir.
Bu süre içinde katılımcılar düzenli olarak beslenme alışkanlıklarıyla ilgili anketler doldurmuş ve hafıza ile dikkat gibi zihinsel becerileri ölçen testlere katılmıştır. Bu kadar uzun süreli bir takip, demans gibi yıllar içinde gelişen hastalıkları incelemek açısından oldukça önemlidir.
Ne Kadar Kafein Faydalı Görünüyor?
Araştırma sonuçlarına göre:
- Günde yaklaşık 2–3 fincan kahve
- Ya da 1–2 fincan çay
tüketen kişilerde demans riskinin daha düşük olduğu görülmüştür.
Daha yüksek miktarda (günde beş fincana kadar kahve) tüketen kişilerde de riskin düşük olduğu bildirilmiştir. Hatta bu grupta, düşük tüketim grubuna göre yaklaşık %18 daha az demans riski saptanmıştır. Ancak bu durum, “ne kadar çok, o kadar iyi” anlamına gelmez. Çünkü çok yüksek kafein tüketiminin başka sağlık sorunlarına yol açabileceği unutulmamalıdır.
Genetik Risk ve Kafein
Araştırmada ayrıca, Alzheimer hastalığı riskini artıran APOE4 genini taşıyan kişiler de incelenmiştir. Bu gene sahip olan bireylerin demans geliştirme ihtimali daha yüksektir.
Buna rağmen, kafein tüketimi ile görülen koruyucu etkinin bu kişilerde de devam ettiği gözlenmiştir. Bu durum, yaşam tarzının genetik risk üzerinde kısmen etkili olabileceğini düşündürmektedir.
Kafein Beyni Nasıl Etkileyebilir?
Bilim insanları, kafeinin beyin üzerindeki etkisini birkaç şekilde açıklamaktadır:
- Beyindeki adenozin adlı maddenin etkisini azaltarak uyanıklığı artırır.
- Sinir hücreleri arasındaki iletişimi destekleyebilir.
- İltihaplanmayı (nöroinflamasyon) azaltabilir.
- Dopamin gibi bazı kimyasalların etkisini güçlendirebilir.
Ancak bu mekanizmalar henüz tam olarak kanıtlanmış değildir. Araştırma, kafeinin doğrudan demansı önlediğini değil, aralarında bir ilişki olduğunu göstermektedir.
Çalışmanın Sınırlılıkları
Bu araştırma gözlemsel bir çalışmadır. Yani araştırmacılar sadece insanları takip etmiş, deney yapmamıştır. Bu nedenle kesin olarak “kafein demansı önler” demek mümkün değildir.
Ayrıca beslenme alışkanlıkları kişilerin kendi beyanlarına dayanmaktadır. Bu da bazı hatalara yol açabilir. Fiziksel aktivite, eğitim düzeyi ve genel sağlık durumu gibi başka faktörler de sonuçları etkilemiş olabilir.
Genel Değerlendirme
Bu büyük ve uzun süreli çalışma, orta düzeyde kafein tüketiminin daha düşük demans riski ve daha yavaş bilişsel gerileme ile ilişkili olabileceğini göstermektedir. Ancak kafein tek başına bir “koruyucu ilaç” değildir.
Beyin sağlığını korumak için:
- Düzenli egzersiz yapmak
- Dengeli beslenmek
- Sosyal olarak aktif kalmak
- Kalp ve damar sağlığını korumak
gibi faktörler de en az kafein kadar önemlidir.
Kaynaklar
- Ricupero, S., & Ritter, F. E. (2024). Caffeine and cognitive performance: Theoretical and applied perspectives. Theoretical Issues in Ergonomics Science, 25(6), 655–679.
- Temple, J. L., Bernard, C., Lipshultz, S. E., Czachor, J. D., Westphal, J. A., & Mestre, M. A. (2017). The safety of ingested caffeine: A comprehensive review. Frontiers in Psychiatry, 8, 80.
- Zhang, Y., et al. (2026). Caffeine intake and long-term cognitive decline and dementia risk in two large prospective cohorts. JAMA.
